muğan! ana yurdumuz səndə nələr var?

Uşaq olma dəbləri

Devlər

"türk dıllı xalqların nağıllarında olan əsatiri surətlərdən lap əhəmmiyyətlisı [önəmlisi] devlərdir. Bizim nağıl yaradıcılığımızın ən qədim [əski] dövrinə ayid olan nağıllarda, devlər həm insanların xeyrxahı, yardım edəni və həmdə düşmən və zərər vıran qüvvələrdəndılər. Lakin sonralarda yaranan nağıllarda, devlər təkcə düşmən xüsusiyəti ilə müərrifi olunublar. Azərbaycanın sualan(səblan) dağında zərtüştün təvəssütı ilə yazılan "əvesta" da devlər ilə mübarizə müqəddəs sayilib. Və onlar soyuğun, quruluğun rəmzi-nişanə[bəlgə]sı kimin göstərilir. /atalar sözlərinin kökləri/behərüz həqqi/""bir sıra xalqlarda ölgen işıqlı, erlik isə qaranlıq dünyanın tanrısıdır. Bir sırasında o cümlədən azərilərdə [Azərbaycanlılarda] işıqlı aləmin sahibəsi günəş, qaranlıq dünyanınkı qara devdır./azərbaycan xalqının soy kökünü düşünərkən/mir əli seyid of/çevirən: rəhim şavanlı/s254/Ama muğandakı xaqımız devlərə görə belə deyillər: yer altında yaşayan bir varlıqmişlər. Yer uzünə çıxmağa çalışırmışlar. ona görə gunuz yerin altından üzünə doğru qazırmışlar. ama yerin üzünə çatmadan gecə olurmuş və devlər yatırmışlar. (Yer bitişirmiş) sabah qazmağı yenidən başlayırmışlar. «ovsoran»da çıraq adlı bir yerdə yeddi dənə dam boyda daş varimiş. Deyillər devlər o daşları gətirib orda oynadırmışlar.«Al-az-ar»kəndinin qabağında bir köhül-mağara var ora dev yuası deyillər. Yerli xalq inanır onun altında evlər var. Əski adamlar deyirdilər ora fanar ya şar aparanda işığı sönürdü.Deyillər orda yaşayan dev (tay göz) ocaq alazardan bir qız oğurlayib ora gətirmışimiş. onun ayaqlarının altını şirin əti çıxınca yalayırmış,. Beləliklə o arvad qabıqsız ayaqıyla yol yeriyə bilmirmiş. ona görə də ordan qaça bilmirmiş. Sadəcə dev yatan çağ o çıxıb kanın ağızında özünü günə verəbilirmiş.Dev oyaq olan çağ o qədər onu əlində atıb-tuturmuş və oynadırmış, qızda yorulurmuş devdə, sonra dev yatırmış.Bir gün, arvadı axtaran qardaşları onu kanın ağızında tapıllar. ama o deyir devin oyanma vaxtına az qalır məni hara aparsanız o gəlib tapar. Dev bir gecə bir gündüz yatır, bir gecə bir gündüz ova gedir. Gedin o biri yatma vaxtı gəlin devin canı şüşədədır onu sındırın və devi öldürün. Belə də edillər və bacılarını ordan aparıllar.Bu mağaraya görə deyillər: onun ağızın bir az içərı gedəsən, pilləyə çatırsan, yeddi pillə düşdükdən sonra bir polat qapıya çatırsan onu açandan sonra bir neçə pillə duşub saraya çatırsan və ... .

Keçəl və devlərin nağılı

biri variydi-biri yoxiydi, bir keçəl oğlan qoca anasıyla yaşardı. Bu oğlan evdən eşigə çıxmazdı və bir iş-zad görməzdi. Bir gün anası bu keçəli danlayıb-dansayıb deyib ay bala hamının balası gedib işliyib evə yemək və qazanc gətirir sən evdən çölə çixmırsan. çox sözdən sonra, keçəli iş axtarmaq için evdən çıxarda bilir. qoca arvad oğlunu yola salanda, bir az yeməkdən başqa, onun yolu için, bir qəzil ciyə-sicim, bir yumurtda və bir toyuq qoyur. oğulu nədənini soruşanda deyir bala bunlar sənin karına gələcək.Keçəl evdən çıxır. Az gedir-çox gedir, görür meşənin dibində qayaların önündə bir açıqlıq yerdə devlər topalaşıblar. Bir az baxdıqdan sonra gördü onlar yarışıllar. Keçəl yavaş-yavaş yaxınlaşırdı, devlər keçəlin orda olmasını duyub dedilər;adam-madam iysi gəliryağlı badam iysi gəlirkeçəli araya alıb, onu tutub yemək istədilər. Keçəl gördü iş-iş dən keçib qaçış yolu-zadı bağlanıb, tez özünü itirmədən ələ alıb dedi: o kimdi "adam-madam iysi gəlir yağlı badam iysi gəlir" deyir؟ Gəlin gücümüzü sınayaq görək kim güclüdür. Devlər onun görkəminə baxıb onun gücsüz olduğunu sanıb sinağa hazır oldular.Keçəl dedi: gəlin görk qayanın önünə tökülən balaca ağ daşları qayaya çırpmaqla, kim qayadan su çıxaracaq.Devlər var gücləriylə daşı qayaya çırpıb qayanı bir az yaşarda bildilər. ama keçəl onların gözlərini oğurlayaraq yumurtdanı qoltuğundan götürüb qayanın daşına çirpdi. yumurtda əzilib suyu daşla axdı. Devlər, gözəlrinə inana bilmirdilər. ona görə ayrı bir sınağın olmasını istədilər.Keçəl dedi: gəlin, hər kimsə qoltuğundan bir tük çıxardıb bu yanan odun üstünə atsın, görəyin kimin tükü şaqqa-şaqla yanacaq. öncə devlər bu işi görüllər. onların tuku şaqqa-şaqla yanır. sonra keçəl anası verdigi keçi qəzilindən düzəlmiş ciyənı qoltuğundan çıxardıb oda atır. Keçəlin tuku devlərkindən artıq şaqqildayir. Devlər bu dönədə uduzullar.üçüncü sınağda keçəl deyir gəlin hər birimiz qoltuğumuzdan bir bıt tapıb yerə ataq görk hansı qayım qaçır. Devlər bıtlərin isə, keçəl anası verdigi toyvuğu qoltuğundan götürüb yerə atır və uça-uça devlərin bıtını keçib meşəyə qaçır.Devlər uduzullar. Keçəli yiyə bilmillər artıq ona yemək vermək zorunda qalıllar.Keçəli aparıllar evə yeməklərdən döşəyillər devlər keçələ aman vermədən yeyirmişlər. qorxusundan Keçəlin boğazı qurumuşimiş. Devlər soruşanda niyə yemirsən, keçəl deyir bunlar azdır, heç mənim bir tikəm olmazlar. Bu sözü eşidən devlər qorxullar və belə düşünüllər:keçəlin balacalığına deyil, diyəsən belə gedsə o bizim özümüzü də yiyəcək. elə bu çağ devlərin biri asqırır, devin asqırağı evdə boğanaq qopardır və onun yeli keçəli götürüb qapıya çırpır. qorxmuş devlərin bir çığırır:ədə keçəl qapını kəsdi bizi yemək istəyir, qaçın.devlər bacadan atılıb qaçıllar və keçəl onların evındə olan bütün yeməkləri yiğib öz evəlrinə gətirir.göydən üç alma düşdü biri mənim biri sənin, biri də oxuyanların.